Luxemburgs

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken

Het Luxemburgs (Lëtzebuergesch) is een taal die in de stadstaat Luxemburg gesproken wordt. Het is de officiële taal van het kleine staatje en de jongste natuurlijke taal ter wereld. Het wordt vaak een Duits dialect genoemd en hoewel een Berlijner een Luxemburger waarschijnlijk niet zou verstaan, zijn de verschillen niet zo groot als met bijvoorbeeld het Zweeds.

Ontstaan[bewerken]

Het wapen van Luxemburg, waarnaar het plan werd genoemd.

Al sinds eeuwen wijkt het Luxemburgs iets af van het Hoogduits. Er werd echter nog altijd gezegd: "Ec reden Däutsch." en er werd altijd in het Hoogduits geschreven. Echter, na de Tweede Wereldoorlog maakte de Luxemburgers een plan om een eigen taal te construeren. Na drie decennia aan planning, herklinken en bureaucratie, wat op zichzelf al tweeënhalf decennia in beslag nam, werd er dan toch een officiële taal in het leven geroepen.

Schrift[bewerken]

Wat het Luxemburgs volgens het plan Roude Léi dringend nodig had was een eigen schrift. Daarom maakte Rudolf Péitersoun een Luxemburgs schrift. Hij baseerde de spelling puur op de uitspraak. Daarbij werden de umlaut u (ü) en de umlaut o (ö) afgeschaft en een umlaut e (ë), cedille c (ç), accent aigu e (é), en een tilde a (ã) bijgevoegd.

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Het Lëtzebuergesch is un taal die in du stadstaat Lëtzebuerg gusprookun wort. Het is du ofiesjeelu taal van het klijnu staatsje en du jongstu naatuurluku taal ter wirult. Het wort vaak un Duits diejaalekt genoemt en hoewel un Berlijnur un Lëtzebuerger waarsgijnluk niet zou verstaan, zijn du versgilun niet zoo groot als met bijvorbeeld het Zweets.
 

 

Lijkt op het Suid-Afrikaans, niet?

Vervoeging[bewerken]

Alhier de vervoeging van de regelmatige werkwoorden.

  • Redener
  • Ec reden (redente)
  • Dã redens (redenste)
  • Ër, Çi, Dës redenst (redenste)
  • Mir redener (redenerte)
  • Ir redenert (redenerte)
  • Çi redener (redenerte)
  • Redenet

Een Luxemburgse draai aan de werkwoorden is dat bij de passieve vorm niet het hulpwerkwoord komer (worden) maar gãr (geven) wordt gebruikt.

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Het Lëtzebuergesch as un taal die in du stadstaat Lëtzebuerg redenet gãrtet. Het as du ofiesjeelu taal van het klijnu staatsje en du jongstu naatuurluku taal ter wirult. Het gãrtet vaak un Duits diejaalekt nënet en hoewel un Berlijnur un Lëtzebuerger waarsgijnluk niet sã fërschéien, essen du versgilun niet zoo groot als met bijvorbeeld het Zweets.
 

 

Lijkt op het Twents, niet?

Uitspraak[bewerken]

Hier de uitspraken die afwijken van het Nederlands

  • Ã = Au
  • Äu = Ooi (i.p.v. Ui)
  • C = Zachte G
  • E = Eh
  • Ë = Eu of Uh
  • Ei = Aai
  • Éi = Ee of Eeuw
  • G = Engelse G
  • I = Ie
  • Ie = Ih
  • O = Oh
  • Ou = Oo
  • Q = Kw
  • Sch = Sj
  • U = Oe
  • Ue = Uu
  • Z = Ts

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Het Lëtzebuergesch as ën taal di ien dë stadstaat Lëtzebuerg redenet gãrtet. Het as dë ofischelë taal van het kleinë staatsche en dë jongstë naatuerlëkë taal ter wierëlt. Het gãrtet vaak ën Däuts dijaalekt nënet en huwel ën Berlijnër ën Lëtzebuerger waarsceinlëk nit sã fërschéien, essen dë verscilun nit zou crout als met beivorbéild het Swéits.
 

 

Lijkt op het Limburgs, niet?

Naamvallen[bewerken]

Omdat het Luxemburgs afgeleid is van het Duits, kent het naamvallen, maar dankzij de Belgische en Franse invloed zijn er wel nog maar drie geslachten.

Mannelijk Onzijdig Meervoud
Nominatief Dier / Ein Dës / Eins Di / Keine
Genitief Dies / Eines Dëses / Eines Dir / Keiner
Accusatief Déin / Einën Dës / Einsë Din / Keine

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Dës Lëtzebuergesch as ein taal di ien déin stadstaat Lëtzebuerg redenet gãrtet. Dës as dier ofischelë taal dëses kleinës staatsches en dier jongstër naatuerlëkër taal ter wierëlt. Dës gãrtet vaak eins Däutses dijaalekt nënet en huwel ein Berlijnër einën Lëtzebuerger waarsceinlëk nit sã fërschéien, essen di verscilun nit zou crout als met beivorbéild dës Swéits.
 

 

Lijkt op het Waals, niet?

Afwijkende spellingsregels[bewerken]

Net als het Duits kent het Luxemburgs de regel dat alle zelfstandige naamwoorden met een hoofdletter beginnen. Het Luxemburgs heeft echter extra regels:

  • Na alle leestekens, dus ook komma’s, komt een hoofdletter.
  • Alle zelfstandige werkwoorden krijgen een hoofdletter.
  • Alle woorden met umlauts, accenten of cedilles krijgen een hoofdletter.
  • Dit geldt weer niet als de eerste letter één van deze tekens heeft.
  • Elk derde woord krijgt een hoofdletter.
  • Alle woorden met een L krijgen een hoofdletter.

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Dës Lëtzebuergesch As ein Taal Di ien Déin Stadstaat Lëtzebuerg Redenet Gãrtet. Dës As Dier Ofischelë Taal Dëses Kleinës Staatsches En dier Jongstër Naatuerlëkër Taal ter Wierëlt. Dës Gãrtet Vaak eins Däutses Dijaalekt Nënet en Huwel ein Berlijnër Einën Lëtzebuerger Waarsceinlëk Nit Sã Fërschéien, Essen di Verscilun Nit zou crout Als met Beivorbéild Dës Swéits.
 

 

Lijkt op het Duits, niet?

Status[bewerken]

De Geallieerde Europese Unie (GEU) in het groen en de Duitse Unie (DU) in het roze.

Luxemburgs is de officiële taal in Luxemburg, tot groot ongenoegen van zowel de Geallieerde Europese Unie en de Duitse Unie. Daarom hebben beide unies plannen om het land binnen te vallen.
Om het land en de taal nog enigszins te beschermen, heeft Nederland een verdrag gemaakt met Luxemburg en allerlei Luxemburgstalig materiaal opgeslagen. Ook heeft het beloofd Luxemburg te verdedigen bij een invasie.

Luxemburgs wordt in alle officiële instanties in Luxemburgs gesproken. De hymne van Luxemburg, Léibener Lëtzebuerg, is ook in het Luxemburgs.

Alle 85.000 inwoners van Luxemburg spreken Luxemburgs. Nu dat de eerste generatie geboren wordt die met het Luxemburgs als eerste taal wordt opgevoed, groeit de overlevingskans van de taal.

Oncyclopedie[bewerken]

De hoofdpagina van de Kengencyclopedia.

In 1950 begon men met het schrijven van de Luxemburgse Oncyclopedie, de Kengencyclopedia. Helaas werd in 2006 dit boek ontvreemd door Duitse vandalen. Dit haalde het moraal drastisch naar beneden en de laatst overgebleven stukken worden bewaard door een Vlaamse illustrator. Voor geïnteresseerden en behulpzamen is hier de link: Houftpaacinaa.

Zie ook[bewerken]