Jheronimus Bosch

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
BoschZelve.GIF
Jeroen Bosch was niet goed snik.
~ Kapitein Overduidelijk over zijn allesbehalve favoriete schilder.
Jheronimus Bosch ('s Hertogenbosch 30 februari 1450 – aldaar begraven op 9 augustus 1516), ook bekend onder de aliassen Jeroen Bosch en Hiëronymus Bosch, was de artiestennaam van Jheronimus van Aken, een Nederlands uitvinder en kunstschilder die officieel de zogenaamde Noordelijke Renaissance vertegenwoordigde, maar deze vertegenwoordigende functie heeft men hem postuum aangehecht: in realiteit wijdde hij zijn leven aan een veel eervoller opdracht. Deze opdracht was zodanig geheim en complex, dat zijn invulling van bestaande motieven en bedenking van een reeks van nieuwe motieven de precieze betekenis van een groot deel van zijn tot ons gekomen werk bijzonder raadselachtig maakt.

Inhoud

[bewerken] Mysterieuze eerste levensjaren

Hoewel het zo goed als zeker is dat ook Bosch een jeugd heeft gehad, is daarover zodanig weinig geweten, dat dit hoofdstuk voorlopig nog even leeg blijft, op deze zin na.
~ Boschbiograaf in een nietsontziende bronnencrisis.
Zijn geboorte op 30 februari 1450 wordt buiten 's Hertogenbosch als een fabeltje beschouwd, en binnen deze vroede gemeente tot de algemeen aanvaarde traditie gerekend[1]. Dat geldt ook voor de aanwezigheid bij zijn wiegje, gedurende de eerste maanden, van allerlei even demonische als kleurrijke wezens. Het is in die stad overigens bij wet verboden om in het openbaar aan deze overlevering te twijfelen, en wordt er zwaarder bestraft dan wildplassen of potloodventen.

[bewerken] Raer manneckin

Als dat raer manneckin noch eenen keer met synen verfborstel aen de cathedraele comt, so sal hy eenen post ghaen packen!
~ Uit de Bossche bisschoppelijke briefwisseling.
De anekdotes over dit "raer manneckin", zoals hij in minstens twee als authentiek beschouwde documenten[2] wordt bestempeld, zijn legio, en bevatten volgens vijandig gezinde lastertongen meer overeenkomsten met de verhalen over Tijl Uilenspiegel en over de Boeren van Olen dan met eender welke biografie, op het picturale aspect na. Want de jongen schilderde dat het een lieve lust was, en de bisschoppelijke archieven maken melding van een jongeling die regelmatig pogingen deed om de kathedraal een nieuw kleurtje te geven.

[bewerken] Stadsbrand

Ende hy hadt oock eene harpe by sigh, heere baljuw!
~ Kwaadgezinde ooggetuigen over Bosch' gedrag tijdens de stadsbrand van 1463.
Na de stadsbrand van 1463 werd de tiener voor verhoor een tijdlang vastgehouden, omdat hij volgens een paar ooggetuigen lustig zou hebben zitten schilderen op een nabijgelegen heuvel, met een goed zicht op de brandende stad, in plaats van deze te helpen blussen. Deze ooggetuigen beweerden ook dat hij die brand zeker en vast zélf had aangestoken, om aldus over een even dankbaar als spectaculair onderwerp te beschikken. Aangezien de Bossche wet niets voorschreef aangaande het schilderen op doek tijdens een stadsbrand, liet men de knaap onverrichter zake los. Het element "vuur" zou later nog veelvuldig in zijn schilderwerk terugkomen.

[bewerken] Opleiding

Bosch' meesterstuk dat hem binnenloodste aan het hertogelijk hof: zijn ontwerp voor de fontein van het olifantenpaviljoen van de Antwerpse zoo.

Kort na de stadsbrand vinden we zijn naam terug in de archieven van de lokale Kunstacademie, waaruit blijkt dat hij zich in september van dat jaar inschreef als regelmatige leerling in de opties "Fantasyschilderen", "Vroegh-Byzantynsche Iconographye" en "Creatief scheppen met haemertjen, saeghscken ende beytelcken".

[bewerken] Voorbeeldig student

Zeven jaar lang hoorde men zo goed als niets van deze even rustige als ijverige leerling, die niet zoals zijn medestudenten gedurig de stad op stelten zette, maar zeer plichtbewust alle examens en praktische proeven aflegde, en er in zijn laatste jaar nog het vak "Pre-Freudiaensch Dencken" bijnam, tot groot genoegen van het schoolbestuur, dat zich al een hele tijd vragen stelde bij het nut van een dergelijke cursus, en blij was dat er uiteindelijk toch één leerling interesse voor had. Hij studeerde in alle vakken af cum laude, en voelde zich gereed om het artistieke leven beroepshalve in te stappen.

[bewerken] Meesterstuk

Zijn meesterstuk was een vroeg voorbeeld van studiemecenaat: de Antwerpse dierentuin had decoratie nodig voor het pas gebouwde olifantenpaviljoen, en in plaats van de voor steden en gemeenten gebruikelijke aanbestedingsprocedure te volgen, boden zij aan laatstejaarsstudenten van diverse kunstscholen de mogelijkheid om via deze opdracht hun voor opname in een kunstenaarsgilde noodzakelijke meesterstuk te maken, terwijl het Antwerpse stadsbestuur zorgde voor het nodige materiaal. Bosch pikte uit de diverse "percelen" van de uitbesteding iets uit dat hem toeliet om zijn vreemde fantasieën uit te leven: het ontwerp voor de fontein. Zijn visie was een schot in de roos: niet alleen werd zijn ontwerp goedgekeurd, en bleef de door hem ontworpen fontein in gebruik tot men in 1863 besloot om de hele dierentuin te moderniseren, maar tevens kon hij het gebruiken bij zijn sollicitatie voor de functie van hertogelijk hofschilder.

[bewerken] De opdracht

Dit ontwerp voor de decoratie van het plafond van de grote vergaderzaal van het Brusselse Coudenbergpaleis (inzet) is al wat ons rest sinds het paleis in 1731 in de vlammen opging.

In 1470 slaagde Bosch in het toelatingsexamen voor hofschilder van de hertogen van Bourgondië. Deze hadden er altijd verschillende tegelijk in dienst, elk met een zeer specifieke opdracht. Slechts één van deze opdrachten was openbaar: die van portretschilder. deze artiest moest regelmatig de hertogelijke familie, de belangrijkste hovelingen alsook voorname gasten vereeuwigen, en de voornaamste gebeurtenissen vastleggen. De andere hofschilderfuncties waren uiterst geheim, en één daarvan werd aan Bosch toevertrouwd. De levendige verbeelding van de schilder, alsmede zijn vervelende gewoonte om overal spoken en duivels te zien, maakte hem bijzonder geschikt voor het decoreren van lokalen die de geest van de aanwezigen om één of andere reden snel en doeltreffend moest aantasten. Het ging meer bepaald om ruimtes gewijd aan duiveluitdrijving (onder het homeopathische motto "De kwaal met de kwaal genezen"), vergaderzalen waar vergaderingen gehouden werden die snel moesten afgehandeld worden (de vergaderaars wilden er zo snel mogelijk weg), en van isoleercellen voor politieke vijanden (het verblijf in zo'n cel resulteerde in een snelle dood door hartaanval). De motieven die Bosch gebruikte tijdens zijn even officiële als geheime opdracht, paste hij ook toe in schilderijen die hij in zijn vrije tijd, voor eigen rekening, maakte. Het moet hem bijzonder lastig gevallen zijn dat hij nooit aan een klant kon of mocht uitleggen waar die bizarre wezens vandaan kwamen die al zijn schilderijen bevolkten, maar gelukkig nam zijn klandizie er niet alleen vrede mee, maar was er ronduit over in de wolken. Zijn commercieel succes liet hem toe om in 1492 ontslag te nemen als hofschilder, en zich nog uitsluitend te wijden aan privé-opdrachten, en allerlei knutselwerk.

[bewerken] De uitvinder

Bosch was zó trots op zijn uitvinding, dat hij de oorspronkelijk voorziene ontwerptekening uitwerkte tot een fraai schilderij, waarop hij niet alleen de stalknecht (met paardenvoer, rechts in beeld), maar ook zijn voornaamste geldschieter, A.E.G. Skil, afbeeldde, met op de achtergrond zijn atelier.

Ten tijde van zijn opdracht als hertogelijk hofschilder was Bosch ook erg actief als inventief knutselaar, en ontwikkelde in die hoedanigheid de eerste boormachine, waarvan de moderne versie nog altijd door zijn afstammelingen gecommercialiseerd wordt. Pas na zijn ontslag in 1492 kon hij zijn eerste versie op ware grootte ineen timmeren, en het gevaarte had bekijks: de aandrijfkracht werd geleverd door een koppel werkpaarden, die hun ambt uitoefenden in een ruim houten omhulsel, vanwaar een ingewikkeld mechanisme een vervaarlijk uitziende, spits toelopende ijzeren spiraal aan het draaien werd gebracht. Hedendaagse knutselaars kunnen de compactheid van de moderne versie waarderen, en kunnen zich voorstellen dat de voorganger ervan geen kopers vond.

[bewerken] Mysterieus levenseinde: overleden of alleen begraven?

Tegen het (vermoedelijke) einde van zijn leven lanceerde Bosch een ander type grafische kunst: trompe-l'oeil in krijt, een kunstvorm die hij toepaste op de zeldzame verharde wegdekken die de beschaafde wereld aan het begin van de XVIde eeuw rijk was. De opgewekte illusie was bij elke tekening zó groot, dat hij vaker en vaker werd aangeklaagd wegens tovenarij. Het feit dat geen enkel document uitsluitsel geeft over het eventuele overlijden van Bosch (alleen zijn begrafenis is gedocumenteerd), laat vermoeden dat hij ofwel oneervol op een brandstapel terechtkwam[3], ofwel zich inderdaad aan occulte bedrijvigheid overgaf, en zichzelf, bij wijze van ultiem illusionistisch meesterstuk, voor de ogen van zijn medeburgers liet verdwijnen. De vreemde praktijken die in die dagen der Donkere Middeleeuwen gangbaar waren wanneer het om de mysteries van leven en dood ging, sluiten niet uit dat Bosch wel begraven, maar niet noodzakelijk ook overleden is. Het staat nog veel minder vast dat het wel zijn lichaam was dat in de kist zat. Als er al een lichaam in zat. Recent volkskundig onderzoek heeft in ieder geval aangetoond dat het aantal nieuwe spookverhalen in de streek rond 's Hertogenbosch sinds augustus 1516 exponentieel is gestegen, en deze tendens zet zich nog altijd door. Dit verklaart wél waarom de mensen daar legendarisch zijn geworden inzake hun bijgelovigheid en hang naar griezelverhalen[4], maar geeft nog steeds geen uitsluitsel over het al dan niet ooit overleden zijn van deze mysterieuze schilder annex uitvinder.

Gezichtshaar voor den Triomf.jpg "Hoezee, dit is een Middeleeuw!"

Altria Pendragon - Astrologie - Augustijnen - Jheronimus Bosch - Carnaval - Clovis - Complot - Draken - Jan van Eyck - El Cid - Filips de Schurk - Filips de Viezerik - Kaas - Karel de Grote - Lennart Lammers I - Mohammed - Monarchen uit de Monarchenfamilie der Hamburgers die niet belangrijk genoeg zijn om een eigen artikel te hebben - Sir Lancelot - Snorri Sturluson - Tempeliers - Tijl Uilenspiegel

Paletje.JPG
Huis-, kunst- en kladschilders

Bosch · Bruegel · Claus · Dalí · Hitler · Jan van Eyck · Leonardo Da Vinci · Magritte · Mondriaan · Picasso · Rembrandt · Rubens · Van Gogh · Vermeer

[bewerken] Notenbalk

  1. De ongelovigen stellen unaniem 15 december voorop als geboortedatum.
  2. Zij worden als authentiek beschouwd in 's Hertogenbosch, en wat men er buiten deze stad over denkt is zó beledigend voor het Bossche volk, dat het ook hier niet voor publicatie in aanmerking komt.
  3. Een levenseinde dat niet paste bij een gewezen hofschilder, en dat dus verzwegen diende te worden.
  4. Zelfs het kleinste tweekamerappartementje heeft een ruime open haard, uitsluitend bedoeld om lugubere verhalen bij te vertellen.
Bouncywikilogo.gif
Voor de uilskuikens die de afgelopen eeuwen onder een rots hebben gelegen zonder krant of Twitter, heeft Wikipedia ook een artikel over: Jheronimus Bosch.
Gebruiker
Naamruimtes

Varianten
Handelingen
Navigatie
Informatie
Projecten
Hulpmiddelen
Delen
In andere talen