Fries

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
Ik versta er nix van
~ Groningers over Friezen
Ik ferstean der neat fan
~ Friezen over Groningers
Ik versta er niets van
~ Nederlanders over hen beide

Het Frysk (Fries voor Fries) is een taal die in Friesland wordt gesproken, ook wel daarbuiten, vlak over de grens ergens in Groningen, en de paar vedrdwaalde Friezen in Canada en Flevoland. Het lijkt erg op het Engels en het Nederlands. Er zijn naar schatting tussen de 713,399 en 713,401 sprekers.

Ontstaansgeschiedenis[bewerken]

De taal is verzonnen door Grutte Pier. Het broertje van Grutte, Lytse Pier, vertelde altijd alles door op het schoolplein. Grutte bedacht daarop dat een geheimtaal wellicht uitkomst zou bieden. Hij bedacht verschillende talen, maar zowel het Russisch, het Kantonees, het Roemeens, Hongaars en de befaamde kliktaal bleken voor Lytse te makkelijk te kraken. Jaren en vele pogingen verder kwam Grutte met het Fries. Tot op de dag vandaag heeft Lytse de taal nog niet ontcijferd, wellicht heeft het overlijden van Lytse hier iets mee te maken.

Fries en Friesland[bewerken]

De Hartevlag, zoals de naam van de Friese vlag zich vertaalt.

Fries en Friesland zijn met elkaar verbonden, de taal is een onderdeel van de Friese cultuur, de cultuur is weer de reden voor de onafhankelijkheid van Friesland. Ze zijn namelijk een onuitstaanbaar koppig en nuchter volkje. En die geheimtaal helpt ook al niet. De taal draagt dus bij aan de Friese onafhankelijkheid. Buitenlanders kunnen dan ook hopeloos verdwalen in Friesland. Zit je als Groninger in de trein naar Leeuwarden, dan ben je bij de Westereen opeens helemaal de weg kwijt, kom je vervolgen in Feanwâlden en daarna ook nog eens in Hurdegaryp, dan kun je net zo goed door rijden naar Franeker, want je wordt er helemaal gek van. Recentelijk kwamen provinciebestuurders met het idee mensen ook in de lift in het Fries toe te spreken. Al zal er eerst wel ene Fries woord voor lift moeten komen, er is namelijk pas sinds vijf jaar een Fries woord voor ladder.

Overal wordt Fries gesproken, behalve in de Friese hoofdstad Harlingen. Daar spreekt men geen Fries, verstaat men geen Fries en is men geen Fries. Iedere grapjas die toch probeert Fries te spreken krijgt zwemles in de Suderhaven.

Dialecten[bewerken]

Het Fries is onderverdeeld in vele dialecten. Omdat het oorspronkelijk een geheimtaal was verstond niemand het, dus maakte ieder zijn eigen versie. Voorbeelden van dialecten zijn: Brabolands, Limbabwaans, Onderzeelands en Flevumiaans. Ieder compleet onverstaanbaar.

Schrift[bewerken]

Het Fries gebruikt het Romeinse schrift, zonder de x, maar plus de â, ê, î, ô, û, ú en ü. Het schrift werd in 1671 definitief bepaald en grotendeels gebaseerd op het Duitse schrift wat betreft de uitspraak van klinkers.

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Hett Frysk iss en tal die gesproken wordt inn Fryslân, Noord-Dútslân enn Denemârk. Hett iss en officiêle tal inn hett Koonünkryk der Nederlâne, enn dorr de anstande anstelling vann “Gruttte Pier” Ger Donje als minisster-presidentt vann Nederlân wordt hett warschynlyk verrplichtt del vann hett lesspakkett. Vel leken denken datt hett en Nederlâns dialeckt iss, mar hett iss de oudste vann de Wesst-Germanse talen.
 

 

Lijkt op het Twents, niet?

Bekende sprekers van het Frysk[bewerken]

-De heilige sint Piet Paulusma; kwakzalver en weersvoorspeller

-Doutzen Kroes; topmodel

-Sjeik Pieter Wilkens

Vervoeging[bewerken]

Alhier de vervoeging van de regelmatige werkwoorden.

  • Tû sis
  • Ik sis (sist)
  • Jû sis (sist)
  • Hü, Ze, It sises (sisest)
  • Wi sis (sist)
  • Jû sis (sist)
  • Dê sis (sist)
  • Sistit

Het Fries kent veel werkwoorden die hetzelfde betekenen en die je terugziet in andere talen. Zo heeft men voor begrijpen zowel bâgryp (begrijpen), ndêrstân (understand), fâstên (verstehen), en câprandrü (comprendre).

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
It Frysk is en tal die sistit is inn Fryslân, Noord-Dútslân enn Denemârk. It is en officiêle tal inn it Koonünkryk der Nederlâne, enn dorr de ânstanne anstelling vann “Grutte Pier” Ger Donje als minisster-presidentt vann Nederlân wúl it warschynlyk verrplichtt del vann it lesspakkett bâcom. Vel leken crar datt it en Nederlâns dialeckt is, mar it is de oudste vann de Wesst-Germanse talen.
 

 

Lijkt op het Engels, niet?

Uitspraak[bewerken]

Hier de uitspraken die afwijken van het Nederlands

  • Â = Au
  • Ê = Ei, Ee voor Ss en na klinkers
  • G = Engelse G
  • S = Z
  • Ss = S
  • Û = Eu
  • Ú = Uu
  • Ü = Ie
  • Y = IJ
  • Z = Ts

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
It Frysk is ûn tal dü sistit is inn Fryslân, Noord-Dútslân enn Denemârk. It is ûn officiêle tal inn it Koonünkryk der Nederlâne, enn dorr de ânstanne anstelling vann “Grutte Pier” Ger Donje als münisster-prêssidentt vann Nederlân wúl it warschynlûk verrplichtt del vann it lesspakkett bâcom. Vel leken crar datt it ûn Nederlâns dialeckt is, mar it is de âdste vann de Wesst-Germanse talen.
 

 

Lijkt op het Vlaams, niet?

Afwijkende spellingsregels[bewerken]

Het Fries, als heel oude taal, kent wat afwijkende spellingsregels:

  • Lidwoorden komen aan het zelfstandig naamwoord vast te zitten.
  • Bijvoeglijk naamwoorden worden hierbij voor de combinatie geplaatst.
  • Als één van de combinatiewoorden een hoofdletter had, krijgt het nieuw woord dat ook.
  • Ook na een komma krijgt een woord een hoofdletter.
  • De persoonsvorm krijgt een hoofdletter en een accent circonflexe op de eerste klinker.

Als we nu een doodnormale Nederlandse tekst op basis van onze kennis vertalen, krijgen we:

 
 
Itfrysk Îs ûntal dü sistit Îs inn Fryslân, Noord-Dútslân enn Denemârk. It Îs officiêle ûntal inn Itkoonünkryk Dernederlâne, Enn dorr ânstanne deanstelling vann “Grutte Pier” Ger Donje als münisster-prêssidentt vann Nederlân Wûl it warschynlûk verrplichtt del vann itlesspakkett bâcom. Vel leken Crâr datt it Nederlâns ûndialeckt Îs, Mar it Îs deâdste vann Wesst-Germanse detalen.
 

 

Lijkt op het Nederlands, niet?

Status in Nederland[bewerken]

De spreiding van het Fries.

Het Fries is in Nederland een officiële taal, samen met het Jordaans, Haags, Zeeuws, Brabands, Limburgs, Tregs, Gelrijns, Twents, Grunnings en - o ja - Nederlands. Door de aanstelling van de Friese profrisist Ger Donje krijgt het waarschijnlijk de zelfde status als het Nederlands en moet het in het basisscholenlespakket. In de Bibleteek Ljouwert is twee miljard euro aan Friestalig materiaal opgeslagen en nu dat heel Nederland Fries gaat spreken, zal het vrijwel zeker overleven.

Het volkslied van Friesland, Bûter, brea en griine tsiis, is geschreven in het Oud-Fries en betekent "Boter, brood en groene kaas."

Oncyclopedie[bewerken]

Vreemd genoeg is er wel een enorme Friese bibliotheek, maar nog geen Friese Oncyclopedie.
Voor behulpzamen en geïnteresseerden is hier dan ook geen link. Nee, echt niet.

Zie ook[bewerken]